Crypto ဆိုတာ Currency (ငွေကြေး) တစ်ခု ဖြစ်တဲ့အတွက် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပြောင်းလဲလာတဲ့ ငွေကြေးစနစ်တွေရဲ့ အားနည်းချက်၊ အားသာချက်နဲ့ ပြဿနာအရင်းအမြစ်တွေကို နားလည်ထားဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။

၁။ Barter System (ကုန်ပစ္စည်းချင်း အလဲအလှယ်ခေတ်)

သမိုင်းမတင်မီခေတ်ကတည်းက လူတွေဟာ မိမိမှာရှိတဲ့ ကုန်ပစ္စည်းကို သူတစ်ပါးဆီက ပစ္စည်းနဲ့ တိုက်ရိုက်လဲလှယ်ခဲ့ကြပါတယ်။

• အားသာချက် — ကြားခံပစ္စည်းမလိုဘဲ တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်ခြင်း
• အားနည်းချက် — လိုအပ်ချက်ချင်း တိုက်ဆိုင်မှသာ လဲလှယ်၍ရခြင်း (Double Coincidence of Wants) နှင့် တန်ဖိုးသတ်မှတ်ရန် ခက်ခဲခြင်း

ယနေ့ခေတ် Barter System: အခုထိ ရှိနေပါသေးတယ်။ ဥပမာ — နိုင်ငံအချင်းချင်း လက်နက်နဲ့ ဆန် လဲတာမျိုး၊ အိမ်ခြံမြေနဲ့ ကား လဲတာမျိုးအပြင် Business-to-Business (B2B) နယ်ပယ်တွေမှာ ဝန်ဆောင်မှုချင်း လဲလှယ်ရာမှာ အသုံးဝင်နေဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ Metal Money မှ Gold-Base Bank Note များဆီသို့

ရာစုနှစ်အလိုက် တန်ဖိုးရှိတဲ့ သတ္တုတွေကို ငွေကြေးအဖြစ် သုံးလာကြပါတယ်။

• BC 700 ဝန်းကျင် — ရှေးဟောင်းနိုင်ငံတွေမှာ ငွေ (Silver)၊ ကြေး (Bronze) ဒင်္ဂါးပြားတွေကို စတင်သုံးစွဲခဲ့တယ်
• ရွှေ (Gold) ခေတ် — ရွှေဟာ ရှားပါးပြီး တန်ဖိုးတည်မြဲတဲ့အတွက် ကမ္ဘာ့အဓိက ငွေကြေးစံနှုန်း ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်
• Bank Note — ရွှေတုံးကြီးတွေကို သယ်ယူရတာ လေးလံပြီး အန္တရာယ်များတဲ့အတွက် ဘဏ်တွေမှာ ရွှေအပ်နှံပြီး "ရွှေလဲလှယ်ခွင့် လက်မှတ်" (Gold-Backed Note) တွေကို စတင်သုံးစွဲရာကနေ ယနေ့ခေတ် ငွေစက္ကူတွေ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့တာပါ

၃။ USD ၏ လွှမ်းမိုးမှုနှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းမှာ ဥရောပနိုင်ငံတွေ စစ်ဒဏ်ခံနေရချိန်မှာ အမေရိကန်ဟာ လက်နက်နဲ့ ရိက္ခာတွေရောင်းပြီး ကမ္ဘာ့ရွှေအများစုကို စုဆောင်းနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၄၄ (Bretton Woods System) မှာ USD ကို ရွှေနဲ့ တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ပြီး ကျန်ကမ္ဘာ့ငွေကြေးတွေကို USD နဲ့ ချိတ်ဆက်စေခဲ့ပါတယ်။

Petrodollar: နောက်ပိုင်းမှာ ရေနံနဲ့ တွင်းထွက်ပစ္စည်းတွေကို ဝယ်ယူရာမှာ USD နဲ့ပဲ ပေးချေရမယ်လို့ သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် USD ဟာ ကမ္ဘာ့အင်အားအကြီးဆုံး ငွေကြေး ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

၄။ ၁၉၇၁ ပြဿနာနှင့် Fiat Money (Proof of Authority)

၁၉၇၁ ခုနှစ်မှာ သမ္မတ နစ်ဆင်က USD ကို ရွှေနဲ့ လဲလှယ်ပေးရမယ့် စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ Fiat Money ဆိုတာ စတင်လာပါတယ်။

• ပြဿနာ — ငွေကြေးဟာ ရွှေအပေါ်မှာ အခြေမခံတော့ဘဲ အစိုးရရဲ့ "အာဏာနဲ့ အာမခံချက်" (Proof of Authority) ပေါ်မှာပဲ ရပ်တည်တော့တယ်
• နစ်နာမှု — အစိုးရတွေဟာ သူတို့လိုအပ်ရင် ငွေတွေကို အကန့်အသတ်မရှိ ရိုက်ထုတ်လာတဲ့အတွက် တကမ္ဘာလုံးမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှု (Inflation) ဒဏ်ကို ခံစားလာရတယ်

Vietnam War နှင့် ရွှေစံနှုန်းပျက်သုဉ်းခြင်း

၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ အမေရိကန်ဟာ Vietnam War (ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ) အတွက် အသုံးစရိတ်တွေ အဆမတန် ကုန်ကျလာပါတယ်။ အစိုးရမှာ ရွှေအလုံအလောက်မရှိဘဲ စစ်စရိတ်အတွက် ငွေစက္ကူ (USD) တွေကို အလွန်အကျွံ ရိုက်ထုတ်ခဲ့ပါတယ်။

ပြဿနာ: အမေရိကန်ဆီမှာ USD တွေ စုနေတဲ့ တခြားနိုင်ငံတွေ (အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်) က "မင်းတို့ ငွေတွေပဲ ရိုက်ထုတ်နေတာ၊ ငါတို့ဆီက USD တွေကို ရွှေနဲ့ ပြန်လဲပေးတော့" လို့ တောင်းဆိုလာကြတယ်။

Nixon Shock: အမေရိကန်မှာ အားလုံးကို လဲပေးဖို့ ရွှေမရှိတော့တာကြောင့် ၁၉၇၁ မှာ သမ္မတ နစ်ဆင်က "USD ကို ရွှေနဲ့ လဲမပေးနိုင်တော့ဘူး" လို့ တစ်ဖက်သတ် ကြေညာလိုက်ပါတယ်။

ရလဒ်: အဲ့ဒီအချိန်ကစပြီး ကမ္ဘာ့ငွေကြေးစနစ်ဟာ ရွှေနဲ့ လုံးဝကင်းကွာသွားပြီး အစိုးရရဲ့ အမိန့်အာဏာနဲ့ ယုံကြည်မှုသက်သက်ကိုပဲ အခြေခံတဲ့ Fiat Money (Proof of Authority) ခေတ်ထဲကို အတင်းအကျပ် ရောက်သွားခဲ့ရပါတယ်။

၂၀၀၈ ခုနှစ် US Housing Market Crisis (The Great Financial Crisis)

Fiat Money စနစ်ရဲ့ အားနည်းချက်က ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှာ အကြီးအကျယ် ပေါက်ကွဲခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ Crypto ပေါ်ပေါက်လာရတဲ့ အဓိက လက်သည်တရားခံပါပဲ။

ဖြစ်စဉ်: အမေရိကန်ဘဏ်တွေက ပြန်ဆပ်နိုင်ခြေမရှိတဲ့သူတွေကိုပါ အိမ်ချေးငွေတွေ (Subprime Mortgages) အလွယ်တကူ ထုတ်ပေးခဲ့တယ်။ အဲ့ဒီအကြွေးတွေကို အထုပ်လိုက်ပြန်ထုပ်ပြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပစ္စည်းတွေအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ လှည့်ရောင်းခဲ့ကြတယ်။

ပြိုလဲခြင်း: လူတွေ အကြွေးပြန်မဆပ်နိုင်တော့တဲ့အခါ အိမ်ဈေးကွက်ကြီး ပြိုလဲပြီး ကမ္ဘာကျော် ဘဏ်ကြီးတွေ (ဥပမာ — Lehman Brothers) ဒေဝါလီခံခဲ့ရပါတယ်။

Bailout (ပြည်သူ့ပိုက်ဆံဖြင့် ကယ်တင်ခြင်း): အစိုးရက အမှားလုပ်ခဲ့တဲ့ ဘဏ်ကြီးတွေကို မပြိုလဲအောင် ပြည်သူ့အခွန်ငွေတွေနဲ့ ကယ်ထုတ်ခဲ့ပါတယ်။ ဘဏ်သူဌေးတွေက ဆုကြေး (Bonus) တွေ ရနေချိန်မှာ သာမန်ပြည်သူတွေကတော့ အလုပ်ပြုတ်၊ အိမ်သိမ်းခံရပြီး စုဆောင်းငွေတွေ ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။

The Trust Gap: "ငါတို့ ပိုက်ဆံတွေကို ဘဏ်တွေနဲ့ အစိုးရတွေလက်ထဲမှာပဲ ယုံကြည်ပြီး အပ်ထားလို့ ဖြစ်ပါ့မလား?" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းက လူတိုင်းရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အကြီးအကျယ် ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

Bitcoin ၏ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း

ဒီ ၂၀၀၈ စီးပွားရေးပျက်ကပ်ကြီး ဖြစ်ပွားနေတဲ့ ကြားထဲမှာပဲ (၂၀၀၉ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့) Satoshi Nakamoto က Bitcoin ရဲ့ ပထမဆုံး Block (Genesis Block) ကို စတင်ထုတ်လုပ်ခဲ့ပါတယ်။

သူက အဲ့ဒီ Block ထဲမှာ အဲ့ဒီနေ့က သတင်းစာခေါင်းကြီးပိုင်းဖြစ်တဲ့ "Chancellor on brink of second bailout for banks" (ဘဏ်တွေကို ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံကယ်တင်ဖို့ ဝန်ကြီးချုပ် ပြင်ဆင်နေပြီ) ဆိုတဲ့ စာသားကို ထည့်သွင်းခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ "ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုရှိတဲ့ ဘဏ်စနစ်ကြီးကို မယုံကြည်တော့ဘူး" ဆိုတဲ့ ပြတ်သားတဲ့ သတင်းစကားပါပဲ။

Crypto ၏ အဖြေ

• ရှားပါးမှု — ရွှေလိုပဲ ရှားပါးမယ် — Bitcoin ၂၁ သန်းပဲ ရှိမယ်
• ထိန်းချုပ်မရ — ၁၉၇၁ လိုမျိုး ဘယ်အစိုးရမှ စိတ်ကြိုက် ပိုက်ဆံထပ်ရိုက်ထုတ်လို့ မရဘူး
• Trustless — ၂၀၀၈ လိုမျိုး ဘယ်ကြားခံဘဏ်ကိုမှ ယုံစရာမလိုဘဲ လူအချင်းချင်း တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်လို့ရမယ်

ငွေကြေးစနစ်များ နှိုင်းယှဉ်ချက်

နိဂုံးချုပ်

ငွေကြေးသမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ရင် စနစ်တစ်ခု ကျဆုံးတိုင်း ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ စနစ်သစ်တစ်ခု အမြဲအစားထိုးဝင်ရောက်လေ့ရှိပါတယ်။ ထို့ကြောင့် Crypto ဆိုတာ ၂၁ ရာစု လူသားတွေရဲ့ လိုအပ်ချက်ကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ Revolution (တော်လှန်ရေး) တစ်ခုဖြစ်တာကတော့ မြေကြီးလက်ခတ်မလွဲ သေချာနေပြီဖြစ်ပါတယ်။